Yazar : Fevziye Beyremova / Tarih : 2008-06-27 14:25
Yorumlar : (0)
Ortalama : 0
http://fikerlar.blogspot.com/2008/06/trkija-hrlr-hm-xeslr.html
Fäüzija Bäjrämova,

jazuçï, tarix fännäre kandidatï

Istanbul



Bu julï min Törkijadä dürt þähärdä buldïm, ike fänni konferentsijadä katnaþtïm, distälägän tanïlgan millättäþemne kürdem, jözlägän törki kardäþlär belän tanïþtïm. Törkijagä säfärem vakïtïnda tuplangan bu baj mäg˝lümatnï baþkalar belän dä urtaklaþïrga buldïm, bälki kemder þuþï jullardan tagï ütep, min kagïlgan temalarnï tagï da tiränäjter, kajber tarixi vakïjgalarnï maxsus öjräner, digän teläk belän ěþlim min monï.

Äle uzgan el uk Istanbulnïñ Bäjkänt universitetïnnan fänni simpoziumda katnaþïrga çakïru algaç, min baþta beraz ikelänep kaldïm, çönki konferentsijaneñ temasï sajrak kebek toeldï. Ul “Törki ädäbijatta Istanbul” dip atala häm xalïkara däräcädä ütkäreläçäk ikän. Ikençe jaktan, bezgä Kazan niçek kaderle bulsa, Istanbul da töreklär öçen þulaj jakïn, þuña kürä bu temaga xalïkara simpozium uzdïrularï ber dä gacäp tügel ide. Meñär ellïk zur tarixï bulgan, 1453 elda töreklär jaulap algançï Konstontinopol’ dip atalgan häm Vizantija imperijaseneñ baþkalasï bulïp torgan, Gosmanlï imperijase çorïnda isä böten islam dön’jasïnïñ, jag˝ni, xälifät üzäge bulgan Istanbul, çïnnan da, maxsus öjränügä laek ide. Meñ ellïk törki ädäbijatta bu temanïñ çagïlïþï da kïzïklï bulïrga tieþ, ä tatar ädäbijatïnda isä Istanbul turïnda jazmalar bik küp, þuña kürä, tatar galimnäre dä bu xalïkara cïenda teläp katnaþïrlar, dip ujladïm häm rizalïgïmnï birdem.

Soñgï ellarda min tatar mäg˝rifätçese häm tarixçïsï Gabdräþit Ibrahimovnïñ icatïn öjrängängä, Istanbul simpoziumïnda da anïñ turïnda çïgïþ jasïjsïm kilde. Çönki tatar ädäbijatï buença minnän baþka da çïgïþ jasauçïlar küp bulïr, ä tatar tarixçïlarï, millät säjasätçelärneñ xezmätläre tagï onïtïlïr, dip ujladïm. Simpozium ädäbijat temasïna bulsa da, minem Gabdräþit Ibrahimov turïnda aldan cibärgän çïgïþïmnï Istanbulda kabul ittelär, çönki anïñ istäleklärendä Istanbul bik üzençälekle itep, icatçï kulï belän tasvirlangan ide. Ul arada Törkijadän tagï ber fänni konferentsijagä çakïru kilde, anïsï Fätxija þähärendä ütäçäk xalïkara törki mädänijat korïltae ide, häm min anda tatar kongressï turïnda doklad ukïrga tieþ idem. Ike korïltaj arasï ber genä atna bulgaç, monïsïna da rizalaþtïm häm çïgïþïmnï äzerläp kujdïm.

Minem Törkijadä dä, Istanbulda da berençe genä tapkïr buluïm tügel häm här baruïm törle cïelïþlar, korïltajlar, konferentsijalär belän bäjlängän bula ide. Min, nigezdä, Törkijagä milli säjasätçe, jazuçï bularak jördem, menä xäzer, berençe tapkïr, tarixçï sïjfatïnda da baram. Bezne simpoziumga çakïrgan Bäjkänt universitetï äle un el çamasï gïna ěþli ikän, þäxsi uku jortï, jag˝ni, aerïm xuca tarafïnnan totïla. Isanbul, gomumän, universitetlar kalasï bulïp çïktï, anda 21 universitet bulïp, þunïñ altïsï gïna däülät karamagïnda ikän, kalgannarï aerïm keþelär, fondlar kulïnda. Däülät universitetlarï arasïnda iñ tanïlgannarï Bosfor /Bugazěçe/, Märmärä, Istanbul, Mimar Sinan universitetlarï bulsa, xosusïjlardan iñ mäþhürläre Galatasaraj, Sabançï, Bäjkänt, Fatix, Cidetäpä universitetlarï ikän. Bäjkänt universitetïnda dön’janïñ törle poçmaklarïnnan sigez meñgä jakïn student belem ala bulïp çïktï, ämma aralarïnda tatarlar kürenmäde.

“Törki ädäbijatta Istanbul” dip atalgan xalïkara simpoziumda Törkijadän, Tön’jak Kipr Törek Cömhürijatennän, Äzerbäjcannan, Makedonijadän, Tatarstannan häm Rossijadän galimnär katnaþtï. Äle simpozium baþlangançï uk, ädäbijat bülege dekanï professor Ämin Özbaþ minem janïma kilep: “Räxmät sezgä, tatarlar bezgä töreklekneñ närsä ikänlegen añalattïlar”, - dide, küzläre jaþ’länep, Josïf Akçura häm Sadri Maksudilarnï iskä aldï. Simpozium barïþïnda da tatar temasï eþ kabatlandï, härxäldä, tikþerelä torgan äsärlär arasïnda töp urïnda törek häm äzerbäjcan ädäbijatï torsa da. Ukuçïlar öçen tatar ädäbijatï belän bäjle urïnnar möhimräk bulganga, turïdan-turï þuña küçäm. Läkin baþta uk þunï äjtep ütäsem kilä, jul çïgïmnarï tülänmägängä kürä, Kazannan baþta barïrga äzerlängän küp kenä galimnär bu simpoziumga kilä almadïlar, þul säbäple, icatlarï turïdan-turï Törkija, Istanbul belän bäjle Gajaz Isxakïj, Fatix Kärimi, Josïf Akçura, Sadri Maksudi icatlarï maxsus dokladsïz kaldï.

Tatar ädäbijatïnda Istanbul temasïn simpoziumda cide galimä jaktïrttï, alar – Bäjkänt universitetï mögallimäse törek kïzï Ajþä Bäjrämle, Törkijaneñ Mugla universitetï mögallimäse millättäþebez Çulpan Çetin-Zarif, Mäskäüdän filologija fännäre doktorï Älfinä Sibgatullina, Kazannan filologija fännäre kandidatlarï Älfinur Näcipova, Läjlä Minhaceva, Läjsän Gäräeva häm Çallïdan min. “Ělekkege tatar romannarïnda Istanbul” digän temanï açïp, Ajþä Bäjrämle tatar galimnäre kilmäü buþlïgïn beraz tutïra aldï, ul 19 gasïr azagï, 20 gasïr baþï törki-tatar ädäbijatïna analiz jasadï, Musa Ak˝egetzadä, Zahir Bigiev, Fatix Kärimi, Riza Fäxretdinov äsärlärenä maxsus tuktaldï. Zamanïnda Kazan dälät universitetïnda tatar tele buença kurslar ütkän törek galimäse ädäbijatïbïznï da, telebezne dä jaxþï belüen häm jaratuïn kürsätte. “Istanbul tatarlar öçen dä ruxani märkäz bulgan, - dide ul. – Istanbulda jaþägän tatar jaþ’läreneñ fikerläre üzgärep kajtkan, alar þul ruxnï tatar tormïþïna da alïp kilgännär.”

Ozak ellar bue Alabuga pedagogija institutïnda ukïtkan, xäzer isä Mäskäüneñ Könçïgïþnï öjränü institutïnda ěþlägän Älfinä xanïm Sibgatullina Törkijadä dä küptän üz keþe inde, ul biredä zur-zur fänni konferentsijalärdä katnaþa, avïllar bujlap ěkspeditsijalärdä jöri, törekçä fänni xezmätlär jaza, tärcemä itä. Bu julï da ul bik kïzïklï temaga doklad ukïdï, ul “Tatar xacnämälärendä Istanbul” dip atala ide. Törekçäne su urïnïna ěçkän, temasïn jaxþï belgän Älfinä xanïm tïñlauçïlarga bik küp mäg˝lümat birä aldï. Anïñ dokladïnda Þihabetdin Märcäni, Galimcan Barudilardan alïp, bügenge köndä Xacga baruçïlarnïñ istäleklärendä Istanbul ni däräcädä jaktïrtïluï analizlandï, mine isä bigräk tä Gabdräþit Ibrahimov jazmalarï kïzïksïndïrdï. Älfinä xanïm þulaj uk Atilla Rasixnïñ “Iþan onïgï” äsärenä, änise Zäjtünä Rasüleva köndäleklärenä dä kiñ tuktaldï, alarda Istanbul bik centekle surätlängän ide. Tïñlauçïlar þulaj uk Atilla Rasixnïñ Troitsk þähärendä tügel, Xacdan kajtkanda 1916 elnï Istanbulda tuganlïgïn häm dön’jada sugïþlar baru säbäple, gailäneñ anda berniçä el jaþägänlegen dä beldelär.

Törkijaneñ Mugla þähärendä jaþäüçe filologija fännäre kandidatï, þagïjrä Çulpan Çetin-Zarif isä “Tatar jazuçïsï Mirgazijan JUnïs säjaxätnämälärendä Istanbul” digän temanï algan ide. Älbättä, Mirgazijan JUnïs icatïnda Istanbul temasï alaj zur urïn alïp tormasa da, jazgan kadärese bik istä kalïrlïk ide, moña törek galimnäre dä ig˝tibar itte. Diñgez säjaxätläre vakïtïnda Istanbulda kïska gïna vakïtta tuktalganda da jazuçï þähärne häm törek milläten jaxþï öjrängän, jaratïp ölgergän häm bu xakta äsärlärenä dä kertep kaldïrgan bulïp çïktï. Kürenekle galim Äbrar Kärimullinnïñ da böten icatï Istanbulga bagïþlanmagan, ämma bu xakta jazgan kadärläre dä bik vakïtlï häm xak bulgan, bolar xakïnda jaþ’ galimä Läjsän Gäräeva söjläde. Bügenge tatar þig˝rijatendä Istanbul temasïnïñ çagïlïþï turïnda Kazan gumanitar häm pedagogija institutï galime Läjlä Minaceva xalïkka citkerde, ul, nigezdä, þagïjrälär Çulpan Çetin–Zarif häm Rifä Raxman icatlarïna analiz jasadï. Älbättä, Istanbul temasï baþka jazuçïlarïbïz icatïnda da çagïla, ämma monï aerïm öjränergä kiräk, soñgï 150 ellïk tatar ädäbijatïnda, bigräk tä 20 gasïr baþïnda bu iñ küp jazïlgan tema bulgandïr, mögaen. Þuña kürä Kazannan filologija fännäre kandidatï Älfinur Näcipovanïñ “20 jöz baþïnda Istanbuldagï säjasi xällärneñ tatar ädäbijatïnda çagïlïþï” dip atalgan dokladï bu çorga þaktïj centekle analiz bulïp tordï.

Min isä, äjtkänemçä, Gabdräþit Ibrahimov icatïnda Istanbul temasïnïñ bireleþen jaktïrtïrga tïrïþtïm. Gomereneñ iñ aktiv ellarïn Törkijadä uzdïrgan, Istanbul þähärendä üzeneñ berençe kitaplarïn jazgan, gazetalar çïgargan, zur törki-islam säjasäten tudïruda katnaþkan Gabdräþit Ibrahimov äsärlärendä Istanbul turïnda da, töreklär turïnda da bik xäerxak jaza. Bilgele bulgança, Gabdräþit Ibrahimov çakïruï buença meñlägän tatar Rossijadän Törkijagä hicrät kïla, jag˝ni, dinnären saklau öçen küçep kitä. Anïñ 1909 elda Kazanda basïlïp çïkkan “Däüre galäm” /”Dön’ja tiräli”/ äsärennän kürengänçä, tatarlar Istanbul süzen “Islam bul” dip añlïjlar, “Anda soldat bulsak, þähit bulïrbïz, din-islamga xezmät kïlamïz”, dip ujlïjlar. Gabdräþit Ibrahimov üzeneñ äsärlärendä Istanbuldagï ul vakïttagï xörrijatne dä, soltan Gabdelxämitneñ ak atka atlanïp, comga namazïna jörülären dä, Istanbulnïñ xörmätle adämnäre belän bergä gadi xalkïn – kaekçïlarnï, kähfäçelärne dä, xätta Istanbul bugazïnda ike jaktan kïçkïrïp torgan ätäçlärne, gaet bäjrämnärendä þartlatïp atkan tuplarnï da bik osta itep tasvirlagan. “Bäjräm vakïtïnda här namaz saen tup atalar, mondagï ilneñ islamïdïr, - dip jaza ul. – Urtada diñgez, ike taraf kïrïjda törle sarajlar, bäg˝ze xäräbälär, mäscedlär. Þul iskitkeç küreneþtä tämam ber sägat’ bargan soñïnnan Istanbul, Istanbul, didelär.”/Kürsätelgän xezmät./

Min üz dokladïmnïñ axïrïnda Törkijadä Gabdräþit Ibrahimovnïñ 150 ellïk jubileen bilgeläp, fänni konferentsija ütkärergä täk˝dim ittem. Bu fikerne xuplauçïlar da, kiräksenmäüçelär dä buldï. Çönki Törkija cämgïjate dä islam dine häm anïñ tarixi þäxesläre mäs’äläsendä ikegä bülengän – beräülär dinsez millätçelekne, törkiçelekne genä gel alga kuja, ikençelär isä ělekkege islam galimnären, alarnïñ xezmätlären, fikerlären dä kütärergä tïrïþa. Xätta bu konferentsijadä minem janïma kilep, “Nik sez Gabdräþit Ibrahimnï kütäräsez, ul bit panislamist!” – dip äjtüçe törek galimnäre dä buldï. “Anïñ panislamist buluï Stalin öçen, SSSR öçen kurkïnïç ide, minem öçen hiç kurkïnïç tügel, kiresençä, däräcä genä”, - didem min häm Gabdräþit Ibrahimovnïñ tatar milläte öçen berençe säjasi partijalär tözüen, berençe tatarça gazetalar çïgaruïn, þular öçen patþa törmälärendä jatuïn söjläp birdem. Kïzganïç ki, törek galimnäreneñ küpçelege Gabdräþit Ibrahimovnïñ Rossijadäge törki-möselmannar öçen ěþçänlegen belmilär bulïp çïktï, alar anïñ xätta JAponijagä islam dine kertergä tïrïþuïn da gaepläbräk söjlädelär... Þul uk vakïtta Gabdräþit Ibrahimovnïñ “Tärcemäi xälem” häm “Soltan Gabdelxämitkä xatlar” äsärlären garäp xäreflärennän latinçaga küçerep, aerïm kitap itep çïgarïrga jörüçe galim Josïf Gädiklene oçratïp, min bik kuandïm, dimäk, böten töreklär dä ber törle ujlamïj ikän äle!

Mondïj konferentsijalär vakïtïnda üz temaña ěþli torgan galimnär belän oçraþu da bik fajdalï. Min dä Bäjkänt universitetïnda üzemne kïzïksïndïrgan küp galimnär belän oçraþtïm, alardan þaktïj mäg˝lümat ala aldïm. Äjtik, bügenge köndä Gabdräþit Ibrahimov turïnda “Sibirijale mäþhür säjaäx Abdräþit Ibrahim” dip atalgan iñ tulï kitap jazgan Ismägïjl’ Törekoglï belän maxsus oçraþu, þulaj uk gomer bue Ismägïjl’ Gaspralïnïñ icatïn öjrängän, anïñ “Tärceman” gazetasïndagï barlïk mäkalälärne tom-tom kitap itep çïgargan törek galime JAvuz Akpïnar belän þul çorlar turïnda äñgämälär, jugarïda telgä algan Josïf Gädikleneñ kiñäþläre minem öçen bik fajdalï buldï. Konferentsija bargan könnärdä Istanbulda ělekkege jaxþï tanïþïm, “Törek dön’jasï araþtïrmalarï” vakïfï räise Turan JAzgan, millättäþlärem JAþär Bajtak, Ruþanija Altaj belän oçraþular da fajdalï buldï, min alardan üzem öjränä torgan temaga þaktïj mäg˝lümat ala aldïm. Äjtik, JAþär bäjdäge arxiv kitaplarïnnan min Gabdräþit Ibrahimovka 1913 elnïñ 23 oktjabrendä Törkija vatandaþlïgï birelgänlegen açïklïj aldïm, bu isä anïñ Balkan sugïþï vakïtïnda Törkijane jaklap ictihad kïlganï öçen birelgän bulïrga tieþ. Häm þuþï baruïmda uk min Gabdräþit Ibrahimovnïñ 1935 elnïñ 8 avgustïnda, Törkija kanunnarïn bozganï öçen, JAponijadä Törkija vatandaþlïgïnnan çïgarïlganlïgïn da beldem. Monïñ çïn säbäbe – Gabdräþit Ibrahimovnïñ Törkijane SSSR belän dustanä mönäsäbättä buluïn tänkïjt’lägäne öçen bulgan. Þulaj uk millättäþebez Ruþanija Altaj miña Gabdräþit Ibrahimovnïñ min ber el bue ězlätkän 2 tomlïk “Islam galäme /Törkestan, Sibirija, Mogolstan, JAponija, Koreja, Çin, Singapur, Uzak Hind utraularï, Hidstan, Arabstan/” kitaplarïn tabïp birde, bu isä miña altïnnan da kaderle ide!

Ruþanija Altaj – Sarman kïzï, 1992 eldan birle Törkijadä jaþi, biredä Ägäj universitetïn tämamlagan, Kjurþat Altaj isemle tatar-baþkort egetenä kijaügä çïkkan, xäzer Istanbulda Tañsïlu isemle tatar kïzï üsterep jatalar. Bezneñ tatar xatïn-kïzlarïna xas aktivlïk, tïrïþlïk Ruþanijane dä öjdä utïrtmïj, ul “Tukaj” isemendäge mädänijat häm mäg˝rifät üzägendä matbugat häm mädänijat bülegen citäkli, Sabantujlar uzdïruda baþlap jöri, Tatarinform mäg˝lümat agentlïgïnïñ Törkijadäge xäbärçese bulïp tora. 2004 elda ul Törkijadä berençe tapkïr “21 gasïrda Tatarstan” dip isemlängän törekçä zhurnal çïgargan, xäzer atnaga ber tapkïr çïga torgan tatarça internet radiotapþïrularïn äzerläp alïp bara. Bu konferentsija könnärendä dä Ruþanija bezneñ belän bergä buldï, härkemgä kulïnnan kilgänçä jardäm itärgä tïrïþtï.

Tagï þunïsïn da äjtäsem kilä, Ruþanija Altaj tanïlgan tarixçï, din galime Rämzi Moradnïñ erak onïgï bulïp çïktï! 1855 elda xäzerge Sarman rajonïnïñ Iske Älmät avïlïnda tugan, 1934 elda erak Þärkïj Törkestanda, xäzerge Kïtajda vafat bulgan Morad Rämzi iseme millätebezgä kajta gïna baþladï äle. Gomereneñ küp öleþen Mäkkä-Mädinälärdä, Törkijadä, Þärkïj Törkestanda uzdïrgan Morad Rämzi Rossija arxivlarïnda da ěþlärgä häm millätebez öçen unikal’ kitap – “Kazan, bolgar häm tatar padiþahlarïnïñ tarixï” iketomlïgïn jazïp kaldïrïrga da ölgerä, ul 1908 elda Ïrïnburda basïlïp çïga. Ämma patþa tsenzurasï anï bik tiz tïja, tirazh juk itelä, tipografija jabïla, avtorga karata sud ěþe kuzgatïla, Morad Rämzi çit ilgä kaçïp kïna kotïla. Döres, soñïnnan, Romanovlar dinastijaseneñ 300 ellïgï uñaennan ul gafu itelä, jañadan Rossijagä kajta, ämma tizdän monda mäxþär baþlana häm Morad Rämzi törmälärdän çakka kotïlïp, inde mäñgelekkä tugan jaklarïn taþlap kitä. Þärkïj Törkestanda anï törki xalïklar, möselmannar bik jaratsalar da, kïtajlar ülem cäzasïna xökem itälär, bu räximsez cäzadan kotkarïp, Allah anï üz janïna ala...

Morad Rämzineñ jukka çïkkan dip ujlanïlgan þuþï unikal’ kitabïn min 2005 elnïñ avgustïnda Penza ölkäseneñ Urta Äläzän avïlïnda, Abbas xäzrät Bibarsovnïñ arxivïnda kürep kajtkan idem. Ul anï 1967 elnï Kasïjm þähärennän tapkan bulgan. 2 tomlïk bu kitap tarixi kartalar, räsemnär, Bolgar häm Kazan divarlarïnïñ surätläre belän dä bizälgän, gacäep baj itep çïgarïlgan ide. Kïzganïç, kitap bügenge köngä xätle tatar häm rus tellärendä jañadan bastïrïlïp çïgarïlmagan. Bu julï Törkijagä baruïmda min Morad Rämzi turïnda ujgïr galime Gömärcan Nuridan da iþettem, ul Þärkïj Törkestanïñ /xäzerge Kïtaj/ Kaþgar þähärennän kilep, Ankara universitetïnda doktoranturada ukïj, fänni temasï – “Tatar cäditçeläreneñ ujgurlarga täěsire”. Menä þul Gömärcan Nuri miña Morad Rämzi, Musa Bigievlar turïnda bik kïzïklï mäg˝lümatlar birde, Þärkïj Törkestanda alarnïñ moña kadär bilgesez xezmätläre tabïluï turïnda äjtte. Bez xäzer Gömärcan äfände belän ělektron poçta aþa xat jazïþabïz, kitaplar alïþabïz, inþallah, Morad Rämzi häm Musa Bigievneñ bilgesez xezmätlären dä ukïrga nasïjp bulïr äle... Ä ujgur galime Gömärcannï min Morad Rämzineñ onïgï Ruþanija Altaj belän “totaþtïrdïm”, Ruþanija üze dä danlïklï babasï turïnda xezmätlär jazar äle, inþallah!

Ä bu konferentsijadä 2 köndä 3 salonda ber’julï tuksanga jakïn fänni doklad tïñlandï, alar buença kararlar kabul itelde, bu dokladlar aerïm kitap bulïp ta basïlïp çïgaçak. Öçençe köndä isä delegatlar öçen jal oeþtïrïldï, bez paroxodta Bosfor bugazïn, jag˝ni, Bugaz ěçen gizdek. Monda da galimnär fiker alïþtïlar, üzara ělemtälär buldïrdïlar, milli muzïka tïñladïlar, soñïnnan isä tarixi kitaplar belän büläkländelär. Min isä palubaga çïgïp, Istanbulnï küzätäm... Bosfor bugazïnïñ ike jagïndagï kalkulïklarda ige-çige bulmagan þähär cäelep jata...Istanbulnï cide täpägä, jag˝ni, cide tau tübäsenä urnaþkan þähär, dilär, xäzer ul täpälär kübräkter, mögaen, çönki Istanbulda 13 millionga jakïn xalïk jaþi. Kön kojaþlï, matur, paroxodïbïz jarga jakïnlaþkanda, jakïndagï kafe-restorannardan muzïka tavïþï iþetelä, alarnï da uzdïrïp, biek manaralardan azan avazï jañgïrïj baþlïj... Millät bäxetle jaþi, barïsï da bar... Ikençe jarda isä, biek tau baþïnda, borïngï xan sarajlarï karap kala, alarnï vakït ta, doþman tuplarï da cimerä almagan...

Änä þul täpälärneñ bersendä, Ädernäkapï ziratïnda, ber-berlärenä sïenïp, Josïf Akçura häm Gajaz Isxakïj kaberläre urnaþkan, 1994 elnïñ sentjabr’ aenda min irem belän anda bulïp, baþ oçlarïnda doga kïlgan idek. Xäzer dä zur su östenä karap, törek cirlärendä jatïp kalgan millättäþlärem ruxïna doga kïlam – Zincerlikuj ziratïnda jatkan Sadri Maksudi Arsal, Räþit Räxmäti Arat häm Äxmätväli Mäñgär belän anïñ kïzï Safija ruxïna, Karacaäxmät ziratïnda jatkan Abdulla Battal Tajmas häm Zäki Välidi Togan ruxïna, Sahraj-ï-cädit ziratïnda kümelgän Äg˝däs Nig˝mät Kurat häm sängat’ tarixçïsï Äxät Ural Bikkol ruxïna, häm, älbättä, Ädernakapï ziratïnda jatkan, baþ oçlarïna Söembikä manarasï kuelgan Josïf Akçura belän Gajaz Isxaki ruxïna doga kïlam... Ruxlarï tïnïç bulsïn, tufraklarï östendä tugan jaknïñ saba cilläre issen, alar möhacirlektä vafat bulgan bu cannarga millätebez turïnda barï tik jaxþï xäbärlär genä kitersennär...

Ul arada, küñelemne sulkïldatïp, möhacirlärneñ “Istanbul” bäet-mönäcäte isemä töþä, ul xäzer Tatarstan Däülät cïr häm biju ansamble repertuarïna kertelgän. Monnan jöz el ělek, din kïsïluga tüzä almïjça, meñlägän tatarlar Törkijagä hicrät kïlgannar, alar Seber-Urallardan ajlar bue poezdlarda kilep, Odessadan parom belän Istanbulga kilep egïlgannar, bik küpläre julda ülep kalgan. Mogciza belän isän kalïp, Törkija tufragïna tamïr cibärgännäreneñ dä küñellärendä gel tugan jak, tugan il, tugan tufrak bulgan, häm alar sagïnu xislären þuþï cïr-mönäcätlärgä salgannar...


Ber jaþ’ eget cïrlïj,

Küñelkäe tïnmïj,

Cïrï bigräk özä bägïr’ne.

Çittä gomer itsäñ,

Tugan jaktan iskän

Cilläre dä anïñ kaderle.


Sagïnuïmnï nik basmïjsïñ, Istanbul?

Tugan ilkäjlärem çïkmïj istän gel.


Üzem Istanbulda,

Ä küzlärem julda,

Sagïndïra ikän tugan il.

Kitmi küzdän jaþem,

Tukta, büldermäçe,

Tatar cïrïn cïrlïj möhacir.


Sagïnuïmnï nik basmïjsïñ, Istanbul?

Tugan ilkäjlärem çïkmïj istän gel...




Mugla



Istanbul belän xuþlaþïp, ilneñ kön’jak-könbatïþïna taba jul alabïz. Bezneñ aldagï korïltaebïz Fätxija þähärendä, ämma min az vakïtka bulsa da Mugla þähärendä jaþäüçe millättäþem Çulpan Çetin-Zarif janïna kerep çïgarga buldïm. Bez kiçke jakta Istanbulda avtobuska utïrdïk, töne bue barïp, paromda Märmärä diñgezlären kiçep, irtänge jakta gïna Mugla þähärenä kilep cittek. JUlda 12 sägat’ vakïtïbïz ütte, ämma avïrlïk kürmädek, çönki jul jörüçelärgä xezmät kürsätü bik jaxþï kuelgan, avtobusta uk aþarga-ěçärgä dä birälär, tuktap jal itterälär, jal itä torgan urïnnarnïda mäçetläre ěþläp tora... Alaj da min üzem köndez jörergä jaratam, çönki bar dön’janï küzätep barïrga bula, ä monda tirä-jak döm karañgï. “Biredä bötenese dä tönlä jörergä tïrïþa, çönki köndez vakït kïzganïç”, - dide Çulpan minem bu turïdagï soraularïma cavap itep. “Ä keþe üze kïzganïç tügelme?” – dip soradïm min, töne bue julda kilgän keþeneñ ikençe könne nindi xalättä bulasïn belep. Ämma kapitalizm þartlarïnda vakït iñ kaderle närsä bulïp çïktï häm min dä Törkijadä julda tönge rezhimga küçtem.

Þulaj itep, Mugla þähäre...

Ilne tön’jaktan kön’jakka arkïlï kisep çïgïp, Ěgej diñgezenä az gïna citmiçä kalïp, tau baþïndagï Mugla þähärenä kilep tuktadïk. Çulpannar jaþi torgan “Galimnär þähärçege” tagï da tau baþïnda bulïp çïktï, kïskasï, diñgez östennän bez inde jartï çakïrïm kütäreldek. Mugla zamanïnda grek bilämäläre bulïp torgan, biredä ajak baskan saen antik tabïldïklar oçrïj, borïngïlïk jarïlïp jata. Ul xäzer bezdägeçä ölkä üzäge bulïp tora, ä törekçä – il bula. Üzäk bulïp torsa da, Mugla zur tügel, ille meñläp kenä keþe jaþi ikän, ämma tirä-jaktagï avïllar häm keçkenä þähärlär belän bergä ölkädä xalïk sanï jartï millionga citä. Mugla üzeneñ tabigate belän dä baþkalardan bik nïk aerïlïp tora, biredä jaþellek belän kaplangan taular, saf çiþmälär, ciläs hava ěsse vakïtta da canga räxätlek birä. Ämma þunïsïn da äjtergä kiräk, Muglada cir teträülärneñ üzäge ikän, ämma taularnïñ küplege häm nïklïgï eþ bulïp tora torgan bu teträülärne bastïra häm xalïkka zïjan kilmi, didelär. Þulaj bula kürsen!

Mugla þähäre üzeneñ “Galimnär þähärçege” belän dä tirä-jun’dä ber genä, häm Törkijadä barï ike genä universitetta, törki tellär bülegendä, tatar tele dä ukïtïla. Häm, älbättä, anï ukïtuçï bezneñ millättäþebez Çulpan Çetin! Xäzer isä Çulpannïñ kemlegen häm ni öçen ike familija jörtüen dä äjter vakït citte. Ul üze Arça kïzï, Subaþ-Atï avïlïnda ukïtuçï gailäsendä tugan, äti-äniläre belän bergä Arçaga küçep, urta mäktäpne þunda tämamlagan. Annan soñ Çulpan 1992 elda Kazan däülät universitetïnïñ rus filologijase fakul’tetïn tämamlïj, aspiranturada ukïj, Sägïjt’ Rämiev icatï buença dissertatsija jaklap, filologija fännäre kandidatï digän fänni däräcägä ireþä. 1995-2002 ellarda ul Kazan däülät pedagogija universitetïnda ukïta, fänni ězlänülären dävam itä, matbugatta ber-ber artlï üzençälekle þigïr’läre belän kürenä baþlïj...

Ä annan soñ – Törkija...

JAþ’lek mäxäbbäte bulgan törek egete Josïf, anïñ tugan cire Anaduluda gailä korïp cibärü, dön’jaga Il’jas isemle tatar-törek balasïn tabu, Antalijadän universitet öçen Muglaga küçü häm þuþïnda tormïþ alïp baru. Þulaj itep ul Çulpan Zaripovadan Çulpan Çetinga äjlängän, anïsï ire familijase, Törkijadä ul kiñ taralgan isem, ütken, buldïklï digänne añlata. Universitetta ukïtu östenä, Çulpan tagï berniçä urïnda rus tele kurslarï alïp bara, fänni mäkalälär jaza, konferentsijalärdä katnaþa, häm, älbättä, þigïr’lär icat itä...


Märmär diñgez bue – göllär...

Sezne þaþïp üpkängäme,

Irendä sutlï tamçï...

Tamçï gïna ömet birçe,

Sindä kijargä, Istanbul,

Ildä kimägän tacnï!...


Bügenge köndä Çulpan Çetin-Zarifnïñ Kazanda 3 kitabï basïlïp çïktï – “Problemï demonizma v tvorçestve S.Ramieva v kontekste Vostoçno-Evropejskoj ěstetiki” /2003/, “Ujlasam uj, sïzlïj küñelem, sïzlïj can...” /2005/ fänni cïentïklarï häm “Kojaþka jul tota kärvanïm” /2003/ þigïr’lär kitabï. Çulpannï, Sägïjt’ Rämiev icatïn ör-jañadan öjränep, ör-jañadan açuçï, dip tä äjtergä bula, döresräge, ul üze dä Sägïjt’ Rämiev belän bergä jañadan tuganga oxþïj. Bu þagïjr’neñ icatï häm jazmïþï aña þulkadär nïk täěsir itkän ki, ul ber çorda Çulpannïñ üz icatïna da ütep kergän häm canïnda, tormïþïnda gïjs’jançïl ězlänülärgä, üzgärtülärgä ětärgän... Xäer, här icatçïnïñ þulaj özgälängän, bärgälängän, davïllap algan çorlarï bula, annan, diñgez üz jarlarïna kire kajtkan kebek, ul icat salmak kïna aga baþlïj... Çulpan señelem äle þig˝rijatendä dä, fändä dä üzeneñ sallï süzen äjter, törki-tatar mädänijatta açïþlarïn jasar äle, inþallah!

Bügenge köndä Törkijadä Çulpan Çetin kebek jaþ’ tatar galimnäre, icatçïlar törkeme barlïkka kilde, bolar möhacirlar da, alarnïñ näsele dä tügel, bolar – jaña üzgärtep koru dulkïnïnda Törkija tufragïna barïp urnaþkan, gailä korgan tatar jaþ’läre. Muglada ul Çulpan Çetin bulsa, Istanbulda Ruþanija Altaj, Ankarada Roza Korban häm Sägïjt’ Xäjri, Kon’jada Fänis Zïjalï häm baþka jaþ’lär. Alar tatar, törek, rus tellären kamil belälär, din belän tanïþ, Evropa mädänijatenä jakïn, ämma, iñ möhime, çïn tatar vatanpärvärläre! Tatar tsivilizatsijase turïnda dön’jaga näk˝ menä þundïj jaþ’lärebez avaz salïr, xäbär birer, fänni açïþlar jasar, digän ömetem zur minem. Däüläte bulmagan säbäple ildä kija almagan taclarïn alar dön’ja mäjdanïnda kisennär ide...

Çulpannïñ ire Josïf häm ulï Il’jas belän täräzä karþïsïnnan gïna baþlanïp kitkän taularga kütäreläbez, alar jam’-jaþel agaçta, agaç-kuaklar þau çäçäktä... Aprel’ bu jaklarda iñ matur, iñ saf aj ikän, kojaþ äle bik nïk kïzdïrmïj, tuzannïñ börtege dä juk... Ä karþï jaktagï tau tübälärenä tönlä ak kar töþkän, ul haman ěremiçä, kojaþ nurïnda jaltïrap jata... Tirä-jaknïñ maturlïgïn äjtep tä, añlatïp ta betererlek tügel! Anaduluda tuïp üskän tabigat’ balasï Josïf þul arada ajak astïnnan törle ülännär cïja, ul çäjgä barï tik þularnï gïna tota ikän. Ä Il’jas dön’ja beterep çabïp jöri, aña äle Arça ni dä, Mugla ni! Kajda ata-anasï – þunda anïñ tugan ile...

- Señelem, cännät kebek cirlärdä jaþiseñ ikän, bu urïnnï zur þähärlärgä alïþtïrma, - didem min Çulpanga kitär aldïnnan. – Monda tabigat’ tä bik saf, keþelär dä gadi, ěçkersezräk, fän belän þögïl’länergä universitetïñ da bar... Xäzer tatar millätenä fajda kitererlek zur fänni xezmätlärgä totïn inde! Bezneñ äle küpme milli kaharmannarïbïznïñ tarixï, açïlunï kötep, Törkija arxivlarïnda jata! Sezne kötep jata! Üzegez kajta almasagïz da, alarnï ilgä kajtarïgïz, millätkä kajtarïgïz!

Canga jakïn bulïp ölgergän Mugla þähären kaldïrïp, kiçke jakta min Fätxija avtobusïna utïrdïm. Çulpan, Josïf, Il’jas mine kul bolgap ozatïp kaldïlar, bu þähärdä Çulpan berdänber tatar ide... Ä küñeldä, jaþeren ärnü bulïp, Çulpannïñ þig˝ri jullarï sulkïldïj ide...


Tufrakka kümeler könnärem dä citär,

Ä janda - gel jatlar, ä canda – gel çitlär...

Alkïþka kümelep jaþise, jugïjsä!..

...Nik komnar gel küçä? Nik cillär gel isä?..



Fätxija



Biek tau aralarïnnan, diñgez bujlarïnnan, törek þähärläre häm avïllarï janïnnan cildäj oça torgaç, tön urtasïnda Fätxija þähärenä dä kilep cittem. Bu þähär dä Mugla ölkäsenä kerä, ämma annnan kön’jaktarak, Urta diñgez buena urnaþkan bulïp çïktï. Xäer, Ěgej häm Urta diñgez /anï töreklär Ak diñgez dilär/ þartlï räveþtä genä bülengän, kajda berse baþlanïp, kajda ikençese betkänlegen añlarlïk tügel ide. Kïskasï, Fätxija þähäre ike diñgez arasïndagï þul isemdäge tïnïç kultïkka urnaþkan ikän, tirä-jaktan anï jaþel taular çornap algan. Þähärdän erak tügel berençe zur utrau Gretsijaneke bulïp çïktï, ul tarixi Rodos isemen jörtä. Þulaj itep, jaþellekkä kümelep, zöbärcättäj diñgez buenda irkälänep jatkan Fätxija þähäre dön’ja tsivilizatsijaseneñ iñ borïngï ber töbäge bulïp çïktï häm moña atlagan saen inanïrga mömkin ide.

Anïñ Fätxija dip ataluï äle 1914 ellardan gïna baþlana, ul berençe hava sugïþï kaharmanï, þähit Fätxija bäj xörmätenä þulaj isemlängän. Ä monnan biþ meñ ellar ělek ük bulgan bu borïngï þähär likija telendä “Telmessos”, dip, jag˝ni, “Ïþïk Ölkäse” - “Nur Ile” dip atalgan. Dön’janïñ iñ matur urnïna urnaþkan häm üzeneñ xikmätläre belän aerïlïp torgan Nur Ilenä likijalelär dä, vizantijale greklar häm rumnar da, farsïlar da, sälçükle töreklär dä xuca bulïp torgan, ä 15 gasïr urtalarïnnan ul inde tulïsïnça gosmanlï törekläre kulïna küçkän. Rivajat’lärdän kürengänçä, biredä mifik geroj Appolon üzeneñ gailäsen korgan, tarixi Aleksandr Makedonskij jaþäp kitkän, farsï patþalarï tantana itkän, gosmanlï soltannarï jal itkän... Þähärne arka jaktan teräp torgan kïjalarda, karlïgaç ojalarï kebek, jarga tiþep kergän kara buþlïklarnï “Kral’ mazarlarï” didelär, jag˝ni, anda patþa kaberlekläre bulïp çïktï. Biredä “Üle diñgez” dip jörtelgän serle urïnnar, tau kuïþlarï, antik çordan kalgan xäräbälär äle dä saklana.

Bügenge Fätxija zur tügel, anda nibarï 50-60 meñ keþe jaþi, þunïñ altï meñe – biredän jortlar satïp algan inglizlär. Çönki Fätxija þähäre Törkijadä genä tügel, böten dön’jada da ěkologik jaktan iñ çista þähär dip tabïlgan, monda ber genä ěre promïþlennost’ ob˝ektï da juk, barï tik-azïk-tölekne ěþkärtü genä üzlärendä karalgan. Ä azïk-tölek barïsï da tabigïj, üzlärendä üskän ikmäk rizïklarï häm jaþelçä-cimeþ, it-söt azïklarï, ěçär sularï isä taulardan kilä... Monïñ östenä el tiräli jalt itkän kojaþ, zöbärcät kebek çista diñgez häm altïndaj komlï jar bujlarï... Älbättä, çit il turistlarï Fätxijane bik jakïn itä, alar monda jabïrïlïp jata, xätta öjlär satïp alalar. Ä menä ruslar, rossijalelär juk däräcäsendä, çönki alar Törkijaneñ Antalijase belän Alanijane üz itkännär.

Þunïsïn da äjtergä kiräk, turizm þähäre bulsa da, Fätxija din jagïnnan da diñgez bue þähärlärennän iñ nïgï bulïp çïktï. Çönki biredä jaþäüçe töp xalïk – taulardan töþkän jöreklär, jag˝ni, iñ borïngïdan kalgan sälçük törekläre, törekmännär, ä alarda iske milli traditsijalär, islam dine haman köçle äle. Þuña kürä þähärdä þortiklï turistlar belän bergä, jaulïk börkängän xatïn-kïzlarnï, milli törekmän kiemendäge ir-atlarnï oçratu gadäti küreneþ bulïp tora. Þähär baþlïgï Bähþät Saatçï äfände dä ike tapkïr rättän millätçe partijadän sajlangan, dinle, bik mädänijatle keþe bulïp çïktï, bezneñ bu korïltajnï uzdïrunï da þähär tulïsïnça üz östenä aldï.

Inde korïltaebïz turïnda da mäg˝lümat birep ütim, anïñ tulï iseme “1nçe xalïkara türk kul’turï korïltae simpoziumï” dip atala, jag˝ni, bu törki xalïklarnïñ mädänijatïna bagïþlangan zur cïen ide. Anï uzdïruçïlar – Fätxija þähär xakimijate häm Törkijaneñ Ankara þähärendä urnaþkan “Xalïk kul’turï araþtïrmalarï kurumï”, jag˝ni, milli mädänijatlarne öjränü oeþmasï. Biredä mädänijat süzen bik kullanmïjlar, ul “tsivilizatsija” töþençäsendä jöri, ä “xalïk kul’turï” digändä törki xalïklarnïñ kul ěþlärennän baþlap, ädäbijat häm mädänijattagï kazanïþlarïna xätle öjränelä. Bu korïltajga delegatlarnï çakïru Istanbul korïltae isemlege buença ěþlängän, ämma annan bik az keþelär çakïrïlgan bulïp çïktï. Äjtik, Fätxija korlïtaena Tatarstannan barï tik min genä, ä Rossijadän Älfinä xanïm Sibgatullina çakïrïlgan ide, ämma ul kilä almadï, näticädä, böten Rossija törki xalïklarï turïnda mäg˝lümatnï miña birergä turï kilde.

Mädäni simpozium bik jugarï däräcädä oeþtïrïlgan ide, barïsï da däülät protokolï buença, tärtip belän ěþlände. Säxnägä häm divarlarga korlïtajda katnaþuçï väkillärneñ däülät bajraklarï kuelgan, alar arasïnda Tatarstan bajragï da bar ide! Korïltajnï oeþtïruçïlar kiçtän minem janga kilep, “Internetta tatarlarnïñ ike törle bajragï çïktï, kajsï döres, kajsïn räsmi itep fajdalanïrga?” – dip soragaç, min Tatarstan bajragïn äjttem, ä tatar millätçeläreneñ aj belän joldïzlï jaþel bajragï räsmi bulmagan räveþtä, minem öçen östämä jasalgan ide. Min muenïma Tatarstan bajraklï bilgene kidem, ä kükrägemdä millätçelär bajragï bilgese ide...

Bu olug milli cïenga 15 ildän kilgän väkillär katnaþtï, alar arasïnda Äzerbäjcan, Bolgarija, Gagauzija /Moldovija/, Makedonija, Tön’jak Kipr Törek Cömhürijate, Kïrgïzstan, Kïrïm, Kosova, Rumïnija, Tatarstan, Ukraina, Þärkïj Törkestan / Kïtaj/, Gretsija, Törekmanstan, Törkija galimnäre, tagï biþ ildän – Iran, Xorvotija, Pol’þadan çïgïþlarïn äzerläp cibärdelär. Korïltaj barïþïnda baþta här ilneñ väkile kotlaular belän çïktï, annan 33 fänni doklad tïñlandï. Min isä üzemneñ kotlavïmda Tatarstan, tatar xalkï häm Rossijadä jaþäüçe törki xalïklar turïnda mäg˝lümat birdem, Kazannan alïp kilgän büläkläremne tapþïrdïm, ä töp dokladïm isä Bötendön’ja tatar kongressï turïnda ide. Xäer, min anda da baþta tatar xalkïnïñ danlï tarixïna tuktaldïm, Kazan basïp alïngaç millätebezneñ niçek itep üz-üzen oeþtïrïp isän kaluïn söjlädem, 455 el bue bargan milli azatlïk köräþeneñ töp mizgellären äjtep üttem, tatar kongressï häm baþka milli oeþmalarnïñ tözelü säbäplären häm maksatlarïn äjttem.

Ä maksatïbïz ber genä – millätebezne saklau kalu, monïñ öçen telebezne, mädänijatne, mägarifne üsterü, tatar tormïþïna islam äxlagïn kajtaru, jaþ’lärdä milli traditsijalärgä xörmät tärbijaläü, häm soñgï maksat – tatar xalkïnïñ üz bäjsez däüläten buldïru. “Tözelüenä 15 el digändä tatar kongressï menä þuþï julga kilep çïktï, - didem min korïltaj tribunasïnnan. – Ul böten dön’jada jaþäüçe tatarlarnïñ milli mönbärenä, xalïk parlamentïna äjlänep bara. Böten cir þarïnda ber genä bäjsez däüläte dä bulmagan tatar xalkï xäzergä barï tik þuþï jul belän genä oeþa, isän kala häm üsä ala. Alga taba, inþallah, tatar kongressï millätne däülät bäjsezlege idejase tiräsenä dä tuplïj baþlar äle, çönki dürt gasïr kollïktan soñ da isän kalgan tatar xalkïnïñ moña tulï xakï bar!” Bu çïgïþïmnan soñ küp kenä soraular buldï, tïñlauçïlarnï bigräk tä seber tatarlarï mäs’äläse nïk kïzïksïndïrgan ide, çönki Fätxijadä jaþäüçelärneñ küpçelege Seberne sörgen urïnï dip kenä belä, ä anda törki xalïklar jaþäp jatkanlïgïn, Seber alarnïñ töp Ana-Vatanï bulganlïgïn belmi ide. Bolarga da bik täfsille cavaplar birdem.

Korïltajda jasalgan här çïgïþ bik küp mäg˝lümatlï, kiñ kolaçlï ide. Äjtik, Baku universitetï rektorï professor Cälil Nagiev Çïñgïz Ajtmatovnïñ icatïna bagïþlangan þundïj jaxþï doklad ukïdï, monnan soñ küplär jazuçïnïñ “Kogda padajut gorï” dip atalgan soñgï romanïn ězlätä baþladï. Berniçä el ělek kenä Sankt-Peterburg þähärendä basïlïp çïkkan bu kitapnï minem üzemneñ dä ukïganïm juk ide äle, min anï bu korïltajda kïrgïz professorï Gölzira Cumakulova kulïnda gïna kürep ölgerdem, anïñ üzenä dä ber töngä genä ukïrga birep torgannar ide. Kïzganïç, min ul kitapnï äle Kazanda da taba almadïm, Peterburgtan maxsus zakaz birep kajtarïrga kala inde.

Gretsija, Bolgarija, Makedonija, Rumïnija häm Kosovadan isä gosmanlï zamannïnnan anda jaþägän töreklär kilgän ide, härberse üz problemasïn söjläde. Iñ avïrï, älbättä, pravaslau-slavjannar arasïnda jaþäüçe töreklärneke ide, bigräk tä Gretsija häm Bolgarijadä alarnïñ xokuklarï bik kïsïla. Äjtik, Gretsijadän çïgïþ jasauçï Ïþïk xanïm Sadïjk / ul märxüm millätçe Äxmät bäjneñ tol kalgan xatïnï/ bu ildä 120 meñ törekneñ nindi zur basïm astïnda jaþäülären özgälänep söjläde. Alar anda 600 el jaþäsälär dä, Gretsija vatandaþlïgï ala almïjlar ikän. “Bezdä bik köçle assimiljatsija bara, - dip söjläde ul. – Töreklärne millät, din digän öçen genä törmälärgä jabalar, kaber taþlarïbïznï juk itälär, tarixïbïzïnï taptïjlar... “Manara çirkäüdän biek bulïrga tieþ tügel!” – dip, üzebez telägänçä mäçet salïrga da röxsät birmilär. Nibarï 2 törek litseebïz bar, alarnï üz xisabïbïzga totabïz, milli televideniebez juk, universitetlarïbïz juk, teatrïbïz juk, gazeta-zhurnallarïbïz juk, çönki JUnanstanda töreklärgä bernigä dä röxsät juk. JUgïjsä, hiçkajçan terror ěþlämädek, däülätne bülmädek, ämma barïber kaderebez juk. Ämma bez barïber töreklegebezne berkemgä dä birmibez! Törkijadä jaþäüçe töreklär bäjsezlekneñ, milli bajraknïñ kaderen belsennär ide!”

Ä menä Kosovadan kilgän xokukçï, þagïjr’ Altaj Suroj üzlärendä jaþäüçe töreklärneñ xälläre bötenläj baþka ikänlegen söjläde. “1991 eldan törekçä tormïþ belän jaþi baþladïk, - dide ul. – Kosovada 2 million keþeneñ nibarï 25 meñe – töreklär, ämma bez anda xäzer tulï xokuk belän jaþibez. Balalarïbïznï 1nçedän baþlap 9nçï klasska kadär törekçä ukïtabïz, 44 kul’tura oeþmabïz, “Kosova demokratik törek partija”bïz, “Törek jazuçïlarï berlege”, 2 törekçä gazetabïz bar, üz telebezdä ělektron gazetabïz da bar, televideniedä täülek bue törekçä söjläp tora torgan üz kanalïbïz ěþli. Töreklär jaþägän bülgelärdä törek tele räsmi tel bulïp isäplänä. Parlamentta törek deputatlarïbïz bar, ěkologija ministrï törek, min üzem dä Xokuk ministrlïgïnda ěþlim. Kosovanïñ bäjsezlege – ul bezneñ dä bäjsezlegebez, þuña kürä bez, töreklär, bar mäs’älälärdä dä käþävilär jagïnda!”

Altaj bäjneñ bu süzläre barïbïznïñ da jörägenä sarï maj bulïp jattï, çönki bez barïbïz da Kosovanïñ bäjsezlege jaklï idek. JAg˝ni, 1389 eldan birle gosmanlï imperijase sostavïnda bulgan, barï tik 1912 eldagï Balkan sugïþï näticäsendä genä Serbija kulïna küçkän, 1945 eldan JUgoslavaija sostavïnda jaþärgä mäcbür bulgan Kosovanïñ bäjsez jaþärgä tulï xokukï bar ide! JUgïjsä, urïslar-serblar toralar da, “Kosovadan bezneñ pravaslau din belän bäjle tarixi jad˝kärlärebez bar”, - dip tarix belän säüdä itä baþlïjlar. Alaj disäñ, töreklär belän bäjle tarixi jad˝kärlär dä bixisap monda, 620 ellïk soltan Murad törbäse üze genä dä ni tora, mäçetlärne isä sanap ta betergesez! Ämma aña karap töreklär Kosovanï Törkijagä kuþabïz dip jörmilär bit, härxäldä, Kosovanïñ iñ zur tarixï gosmanlï çorïna turï kilsä dä! Ä Kosovada jaþäüçe ber uç serb, urïs kotïrtuï säbäple, bu ilne haman Serbijagä kuþu turïnda xïjallanalar, ämma bu barïp çïkmas, çönki cirle arnautlar häm töreklär ber bulïp, moña berkajçan da irek birmäjaçäklär, inþallah!

Korïltajda jasalgan çïgïþlardan bilgele bulgança, törki xalïklarnïñ xäle törle cirdä törleçä ikän þul. Äjtik, xristian dine totkan törki gagauz milläte utïzar meñ bulïp Moldovijadä häm Ukrainada jaþi, ämma monda da xälläre törleçä. Ukrainadan kilgän gagauz kïzï, fännär doktorï Tudora Arnautnïñ söjläve buença, biredä cirle xalïklarnïñ programmalarï buença þaktïj ěþ ěþlänä ikän, xätta gagauzlarnïñ mäktäpläre dä bar, dide ul. Þul uk Ukrainadan kilep çïgïþ jasagan Afanasij Molla isä “Bezne tel häm kul’tura gïna gagauz itep tota”, dide, üzläreneñ dä latin älifbasïna küçärgä teläkläre barlïgïn belderde. Moldovijaneñ Gagauz avtonom respublikasïnnan kilgän Djudmila Marinnïñ çïgïþïn da dulkïnlanmïjça tïñlau mömkin tügel ide. Ul Biþalma gagauz avïlïnda tarix häm mädänijat muzeenda mödir bulïp ěþli ikän, þuþï xakta dokumental’ fil’m dä töþerep alïp kilgän. Muzejga nigezne 1966 elda kürenekle gagauz jazuçïsï Dmitrij Nikolaeviç Kara Çoban salgan bulgan, ul þulaj uk berençelärdän bulïp gagauz telen dä ukïta baþlagan. Bu jaklarda 27 gagauz avïlï bulïp, alar biredä 18 gasïr azaklarïnda jaþi baþlagannar. Tarixçïlarnïñ äjtüençä, zamanïnda bu tirälär Kïrïm xanlïgï bilämälärenä kergän, ä kürþe Bolgarija Gosmanlï imperijase sostavïnda bulgan. Þuñadïrmï, ruslar gagauzlarnï “bolgarlar” dip atïj ikän.

Avïl xatïnï Ljudmila Marinnïñ berençe tapkïr çit ilgä çïguï ikän, þuña küräderme ul, küz jaþ’läre aþa, “Sez cännättä jaþisez ikän”, dide. Çïnnan da, soñgï ike elda Gagauzijadä kotoçkïç korïlïk buldï, xalïknïñ aþarïna juk, ěþ juk, akçasï juk... Soñïnnan Djudmila belän aerïm söjläþep utïrganda, ul xalïknïñ ěþ ězläp Mäskäügä kitärgä mäcbür buluïn, anda törle kïenlïklar, kimsetelülär kürülären söjläde. Bügenge köndä gagauzlarga çïn küñelennän jardäm itüçe ber Törkija, törek millätçeläre genä, zur dön’ja öçen bu az sanlï xalïk bötenläj juk kebek... Bu simpoziumda Gagauzijaneñ Prezidentï Mixail Formuzalnïñ katnaþkanlïgïn da äjtep ütärgä kiräk, respublika citäkçeläre mömkin bulgan urïnnarga barïp, üzläre turïnda xäbär birälär häm zur dön’ja belän ělemtä urnaþtïrïrga tïrïþalar. Mixail Formuzal minem belän söjläþkändä üzeneñ Tatarstanda da buluïn, annan bik täěsirlänep kajtuïn äjtte. Ämma bu ělemtälär gagauz häm tatar xalkïna ni birde, ike arada mädäni häm ik˝tisadi küperlär salïndïmï – min äjtä almïjm...

Kïtajdan kilgän kardäþebez ujgïr Gömärcan Nuri turïnda äjtkän idem inde, ul bu xalïkara simpoziumda Mäxmüt Kaþgarïjnïñ 1000 ellïgï buença doklad ukïdï. 1072-1074 ellarda üzeneñ ataklï “Divane lögatet-törk” süzlegen jazgan Mäxmüt ibne äl–Xösäen ibne-Möxämmäd Þärkïj Törkestannïñ Kaþgar þähärendä jaþi. Ujgïr galime Gömärcan Nuri da þul þähärdän, törki tarixnï bik jaxþï belä, ujgïr telennän tïþ, kïtaj, japon, törek, ingliz tellärendä aralaþa ala, garäp älifbasïnda irken ukïj häm jaza. Anïñ Mäxmüt Kaþgarïj turïndagï çïgïþï da korïltajda iñ jaxþïlardan buldï, xalïkka bik küp jaña mäg˝lümat birde. 1950 elga xätle bu äsär Kïtajda ujgïrça ukïtïlmagan, barï tik 1980 ellarda gïna “Törki tellär divane” avtorï Mäxmüt Kaþgarïj, dip äjtergä röxsät itelgän. Gömärcan Nuri 8-10 gasïrlarda jazïlgan “Törkestan tarixï”n häm Atilla turïnda alman keþese jazgan kitapnï kïtajçadan ujgïrçaga da tärcemä itkän.

Bügenge köndä gailäse, 3 balasï Kaþgar þähärendä kalgan Gömärcan Nuri Kïtajga säjasi bäja birülärdän bik sak buldï, barï tik fän turïnda gïna söjlärgä tïrïþtï. Ämma bez barïbïz da törki dön’jada iñ avïr xäl Kïtaj kul astïnda jaþägän ujgïrlarnïkï buluïn, 30 million ujgïrnïñ milliard jarïm kïtaj arasïnda çüldäge kom börtegedäj jukka çïgïp baruïn, ujgïrlarnïñ Ana Vatanï Þärkïj Törkestan tufraklarïnda atom bombalarï sïnaluïn, xalïknïñ radiatsijadän kïrïluïn belä idek inde... Ä nindi böek mädänijat, zur tarix kïtaj atom upkïnïna kitep, jukka çïgïp jata bit! “Bez bu ujgïrlarga närsä belän jardäm itä alabïz ikän?” – dip, jörägem özgälände...

Bu korïltajda härkem üz milläte, üz tarixï, üz problemalarï turïnda söjläp kalïrga tïrïþtï. Kïrïmnan Mostafa Cämilevnïñ xatïnï Safinar Cämileva, Leonora Sälimova, Bolgarijadän Mäcbürä Efraimova, Makedonijadän Sevim Piliçkova, Tön’jak Kiprdan Xarid Fidai, Kïrgïzstannan Gölzira Cumakulova, Rumïnijadän Ěncenur Röstäm, Törekmanstannan Berdi Sarïev, Äzerbajcannan Nergiz Nagieva häm Törkija galimnäre bik citdi häm baj mäg˝lümatlï dokladlar jasadïlar, alar barïsï da aerïm kitap bulïp basïlïp çïgar, inþallah!

Korïltaj däülät däräcäsendä ütkänlektän, aña cirle säjasätçelärneñ, matbugat organnarïnïñ da ig˝tibarï zur buldï. Fätxija þähäre baþlïgï Behþät Saatçï korïltajnïñ baþïnnan axïrïna xätle bezneñ belän utïrdï, ul bik milli canlï keþe bulïp çïktï, aña bu korïltajda Äzerbajcannïñ Azija universitetï Doktorï, digän þäräfle isem birelde. Behþät äfände ike çakïrïlïþ rättän Fätxija þähäre baþlïgï itep sajlangan, üze millätçe partija äg˝zasï, dini keþe bulïp çïktï, xatïnï da jaulïklï, zïjalï ber xanïm, ukïtuçï ikän. Korïltajda katnaþuçïlar arasïnda min berüzem jaulïklï bulganga, baþta üzemne jatimräk itep sizsäm dä, jartï zal tutïrïp jaulïklï xatïn-kïzlar kilep utïrgaç, miña da räxät bulïp kitte. Biredä törek xatïn-kïzlarï bik aktiv, böten xäjrija ěþlärendä, mädäni çaralarda baþlap jörilär ikän, þärigat’ kïsalarïnnan çïkmagannarïnda, älbättä. Þulaj uk bu korïltajnï uzdïruda küp köç kujgan Irfan bäj Ünvär Nasratdinoglïga da zur räxmätlärebezne äjtäsebez kilä. Ul citäklägän “Xalïk kul’turï araþtïrmalarï kurumï” dip atalgan ictimagïj oeþma Ankara þähärendä urnaþkan, törki xalïklar arasïnda zur ěþlär alïp bara. Alar bigräk tä gagauzlar, kïrïm tatarlarï, äzerbajcannar, kïrgïzlar, törekmännär belän tïgïz ělemtädä toralar, bergäläp törle çaralar uzdïralar ikän, alga taba inde tatarlar belän dä ěþli baþlarlar, inþallah!

Þuþï korïltaj könnärendä mine Fätxija þähärendä jaþäüçe mögallim töreklär ězläp taptïlar, alar zamanïnda Tatarstan mäktäplärendä ukïtkan bulgannar. Ismägïjl’ bäj Tübän Kama törek-tatar litseenda, ä Xösäen bäj Çallïda tatar balalarïna belem birgännär, alar xäzer dä Tatarstannï sagïnïp iskä alalar. Bez Xösäen bäj belän Fätxija þähäreneñ belem jortlarïn karap jördek, ul mine ber törek bae üz akçasïna saldïrgan þäxsi mäktäpkä dä alïp bardï. Öç ětazhlï, aska tagï þunïñ kadär katlï bu taþ mäktäp böten Fätxijagä nur sibep tora, anïñ konferents-zallarï, sport bülmäläre stadion zurlïgïnda, klasslarï isä iñ soñgï texnika belän cihazlandïrïlgan. Bu þäxsi mäktäpne saldïrïrga ber million dollar akçasïn birgän Ismägïjl’ bäj belän min üzem dä oçraþtïm, ul baþïna ak tübätäj kigän tïjnak kïna dini törek bulïp çïktï, mebel’ fabrikalarï tota häm cihaz belän säüdä itä ikän. Ul Tatarstanda, tatar xalkï arasïnda islam dineneñ torïþï belän kïzïksïndï, mäçetläreebezneñ artuïn iþetep, bik söende. Min alarga Tatarstannan alïp kilgän büläkläremne tapþïrdïm, törek kardäþlärem dä miña bik istälekle kitaplar büläk ittelär. Tatarstanda ozak ellar jaþägän, Alabuga institutïnda ukïgan, Çallïda ěþlägän, olï kïzï da biredä tugan Xösäen bäj isä, sagïnuïna tüzä almïjça, kiçke Fätxija bujlap maþinada tatar cïrlarïn cïrlap jörde, äjterseñ lä ul üze dä þuþï millätneñ ber gaziz balasï ide...

Korïltajnïñ soñgï könendä maxsus paroxod /vapur/ belän diñgezgä çïktïk, köne bue Fätxija kultïgïnda jal ittek, utraularga tuktap, dön’janï manzara kïldïk... Diñgez suï zöbärcättäj saf jaþel, jar buendagï urmanlï utraular da su östendä jaþel dulkïn bulïp çajkalalar, ä küktä nik ber bolït kisäge bulsïn – hava çalt ajaz! Biredä bez ber-berebez belän tagï da jakïnnan tanïþtïk, aralaþtïk, adreslar alïþtïk, fikerlärebezne tärtipkä kiterdek, jal ittek. Äjtkänemçä, Fätxijadä el tiräli jaz, el tiräli kojaþ... JUkka gïna anï borïngïlar “Nur Ile” dip atamagannar þul! Ämma här närsäneñ axïrï bula, töngä taba min dä nurlï Fätxijane kaldïrïp, Ankara avtobusïna utïrdïm. Anadulu bujlap, iñ borïngï cirlärdän min töne bue ilneñ baþkalasïna taba bardïm, un sägat’tän soñ gïna Ankaraga kilep cittem. Anda isä mine millättäþem Roza Korban kötep tora ide...



Ankara



Ankara þähärendä minem küp tapkïrlar bulganïm bar, biredä minem kïzïm jaþäde, monda min berniçä tapkïr törki korïltajlarda katnaþtïm, ä bu julï isä Gabdräþit Ibrahimov buença material ězlärgä häm millättäþlärem belän oçraþïrga bara idem. Äjtkänemçä, mine Ankara avtovokzalïnda uk millättäþem Roza Korban karþï aldï häm bez alarga kajtïp kittek. Roza xanïm häm anïñ gailäse belän min uzgan el cäjdä, Bögeredälek avïlïnïñ 100 ellïgïnda oçraþïp tanïþkan idem, þunnan soñ aralaþularïbïz dävam itte. Bu kilüemdä dä alar miña nïk jardäm ittelär, Ankara turïnda da, millättäþlärebez xakïnda da baj mäg˝lümat birdelär.

Ankara 1923 eldan gïna Törkijaneñ baþkalasï bulïp tora, aña kadär Gosmanlï imperijaseneñ üzäge Istanbul bulgan. Istanbuldan 400 çakïrïm könçïgïþta urnaþkan bu þähär Anadulunïñ näk˝ urtasïnda bulïp, diñgez-sulardan, urmanlïklardan erak tora, xalkï 4 millionga jakïn. Bu þähärneñ inde ike meñ ellïk zur tarixï bar, anïñ baþtagï iseme Ankira-Angora bulgan, ul Aleksandr Makedonskijnïñ, sälçükle törek soltannarïnïñ, Törkija Cömhürijateneñ berençe Prezidentï Kemal-Atatörekneñ ězlären üzendä saklïj. Törkija Cömhürijate korïlgaç, Atatörek 1932 elda “Türk tel kurumï”n häm “Türk tarix kurumï”n Ankarada tözi häm anïñ berençe citäkçese itep millättäþebez Josïf Akçuranï bilgeli. Þulaj itep, Ankara þähärendä kürenekle millättäþlärebez Josïf Akçura, Gajaz Isxaki, Sadri Maksudi, Äk˝däs Nig˝mät Kurat, Fuat Tuktarov, Zäki Välidi, Äxmät Timer häm baþkalar jaþägännär häm icat itkännär. Bügenge köndä isä anda kürenekle millättäþlärebez Gali Akïþ, Iklil Korban jaþi, jaþ’räklärdän Sägïjt’ Xäjri, Roza Korban millät julïnda xezmät kujalar, Ankarada “Kazan tatarlarï oeþmasï” ěþläp kilä.

Kürenekle millättäþebez, din galime, säjasätçe Gabdräþit Ibrahimov ta Ankara þähärendä bulgan, biredä Milli Mäcles utïrïþïnda tatarlarnï jaklap, çïgïþlar söjlägän, miña bu xakta 2007 elnï Bögeredälek avïlïnda äjttelär. 1921 elnï Rossijane bötenläjgä taþlap kitkäç, Gabdräþit Ibrahimov gailäse belän 1933 elga kadär Bögeredälek avïlïnda jaþi, þuþï arada ul ilneñ baþkalasï Ankarada da bula. Döres, bu xakta istäleklär belän urtaklaþuçïlarnï xäzer inde tabuï kïen, ämma Ankara arxivlarïnda, kitapxanälärdä Gabdräþit Ibrahimov belän bäjle kajber mäg˝lümatlarnï tabarga bula. Äjtik, þähärneñ Milli kitapxanäsendä min “Tuplamsal tarix” dip atalgan zhurnalnïñ 1995 elgï 19, 20 sannarïnnan Gabdräþit Ibrahimov turïnda distälägän jazmanïñ küçermälären ala aldïm häm baþka mäg˝lümatlar tupladïm.

Ankara þähärendä min Gabdräþit Ibrahimovnïñ balalarïn belgän, anïñ turïnda dokumental’ fil’m ěþlägän Nurtän xanïm Idel belän dä oçraþtïm häm üzemne kïzïksïndïrgan temaga þaktïj mäg˝lümat ala aldïm, fil’mnïñ kopijasen dä alïp kajttïm. Nurtän xanïm bu fil’mnï tagï dävam itärgä teli, ämma xäzergä matdi mömkinlekläre juk ikän. Törkija televideniesendä ěþläüçe Nurtän xanïm bezneñ jaþ’lärdä, ul Törkijadä tugan, änise Xädiçä Altan isä Kazanda tugan bulgan, annan Kïtajga kitkän, JAponijadä ukïtuçï bulïp ěþlägän. Äniseneñ iñ keçe señelese Räxilä apa äle dä isän, Ankara þähärendä jaþi bulïp çïktï. Alar JAponijadä jaþägändä, ätiläre Zäki Sïjtdïk Altan öenä Gabdräþit Ibrahimov ta kilep jöri torgan bulgan, ul Xädiçä apa peþergän tatar pärämäçlären bik jaratïp aþagan. Nurtän xanïmnan min Gabdräþit Ibrahimovnïñ onïklarï turïnda da mäg˝lümat ala aldïm, Mönir Iskär Ankara þähärendä, Mögä Iskär – Izmirdä, ä Nilüfär xanïm Germanijadä jaþi bulïp çïktï. Kïzganïç, min bu baruïmda Gabdräþit Ibrahimovnïñ onïklarï belän oçraþa almadïm, alga taba bu oçraþular bulïr äle, inþallah!

Sadri Maksudi häm Gajaz Isxakïjlardan soñ Ankarada tatar danïn dävam itüçelärneñ berse, ul, älbättä, Gali Akïþ. Min Gali abïj belän 1990 eldan birle tanïþ, berençe tapkïr anï Germanijadä, “Evropa törek-möselmannarï”nïñ korïltaenda kürgän idem. Þunnan birle bez anïñ belän aralaþïp jaþädek, 1993 elnï Kazanda anïñ 75 ellïk jubileen uzdïruda da miña baþlap jörergä turï kilde. Gali abïj Tatarstanga här kilüendä minem belän oçraþïrga vakït tapkan kebek, min dä Ankaraga kilgän saen berençe ěþem itep anïñ janïna baram, jaki ul bezneñ korïltaj bulgan urïnnarga üze kilep citä ide. Bu julï da beraz jal itep alu belän, Iklil Korbannar gailäse belän maþinaga töjaleþep Gali abïjlarga kittek. Alar inde bezneñ kiläsen aldan uk belälär häm äzerlänep kötep toralar ide...

Haj ul çittä jaþäüçe tatarlarnïñ menä þulaj oçraþularï, çäj häm çäkçäk janïnda, milli pärämäçlär parïnda räxät izräp, tugan teldä söjläþüdän olug läzzät alïp, çökerdäþep utïrularï! Ul küzlärdäge moñlï sagïþ, ul süzlärdäge milli agïþ, ul can häm tännärneñ ruxi berlege, ul ber dä betmäs istäleklär, küñel jañartular... 90 jaþ’lek Gali abïj üz jaþenä citep kilgän 3 kïz tuganï belän bergä jaþi – Färidä, Sägïjdä, Nacija. Gali abïjnïñ xatïnï vafat, ä kïz tugannarï, çittä tatar oçramagaç, kijaügä çïkmagannar, bergä kartajalar. Xäer, alarga kartaju süze turï kiläme ikän, änä bit härberse jalt itep iñ matur kiemnären kiep kujgan, zihennäre açïk, süzläre cor, töple, ä östäl tulï üzläre äzerlägän milli rizïklar... Bez, tatar balalarï, matur tabïn janïna utïrïp, tägam cïjdïk, teläklärebezne äjteþtek, büläklärebezne bireþtek, ä soñïnnan þigïr’lär ukïp, “Tugan tel”ne cïrlap, doga kïlïp taralïþtïk. Iklil Korbannarnïñ ullarï Irek Tukajnïñ þigïr’lären ukïdï, anïñ “Bez kitärbez, sez kalasïz!”- dip cïrlarmïn, cäsadïmnï tufrak berlän kümgändä dä!” – digän süzlärennän Gali abïjnïñ küzlärenä jaþ’ kilde...

Gali abïjnïñ telendä gel millät, anïñ kiläçäge, ul anï ana telebezdä söjläþüdä, islam äxlagïnda häm jugarï mäg˝rifättä, tatar tïrïþlïgïnda kürä. Kajçandïr Gajaz Isxakïjdan milli bajraknï üz kulïna alïp kalgan Gali abïj Akïþ anï inde möhacirlektäge jaþ’ buïn väkilenä – millättäþebez Sägïjt’ Xäjrigä tapþïrgan. Bu oçraþuda da Sägïjt’ Gali abïjnïñ janïnda ide, ul anïñ jardämçese dä, särkätibe dä, ruxi dävamçïsï da kebek kürende. Äle 1991 elnïñ sentjabrendä min Sägïjt’ Xäjrine üzem citäkläp Törkijagä ukïrga kiterep kujgan idem, ul biredä universitet tämamladï, gailä kordï, matbugatta ěþli baþladï. Xäzer ul Törkija radiosïnda tatarça tapþïrular alïp bara, tatar häm törek matbugatïnda daimi jazmalarï belän kürenep tora, internetta “Milli maksat” dip atalgan üz sajtïn açtï, zamanïnda Gali abïj citäklägän “Bötendön’ja Tatar Ligasï”nïñ cavaplï särkätibe bulïp tora. Häm möhacirlektäge milli ěþlärne dä þuþï jaþ’ buïn dävam itär, inþallah!

Ankara þähärendä tatar milläte öçen can atïp torgan tagï ber þäxes jaþi, ul – Iklil Korban. Gadi xalïk öçen bu isem bik ük tanïþ bulmasa da, milli intelligentsija anï jaxþï belä, kitaplarïn, fänni xezmätlären jaratïp ukïj, fikerenä kolak sala. Iklil Korban – 24 el bue kïtaj törmälärendä häm sörgendä gazap çikkän, ämma milli idejalärennän baþ tartmagan, haman da Þärkïj Törkestannïñ bäjsezlege öçen köräþen dävam itkän unikal’ keþe. Bu urïnda “Tatarstannïñ da bäjsezlege öçen köräþüçe”, dip östise kilä, çönki ul Tatarstannï, tatar xalkïn tulï bäjsezlekkä laek böek xalïk dip sanïj. Iklil Korban Þärkïj Törkestannïñ Golca þähärendä tua, anïñ ätise ujgïr, änise Mäsxüdä apa – tatar xatïnï bula. Iklil Korban baþta Golca þähärendäge tatar mäktäbendä ukïj, annan Öremçedäge Þincan universitetïnda tarix buença belem ala, Kaþgarda ukïtuçï bulïp ěþli. “Bezgä möstäkïjl’lek kiräk, ä avtonomija ul jalgan, bezgä ujgïr telendä mäktäplär, jugarï uku jortlarï kiräk”, dip ukïtuçïlar aldïnda söjlägän öçen anï kulga alalar häm Iklil Korbannïñ çirek gasïrlïk sörgen tormïþï baþlana...

Kïtaj sörgenendä vakïtta ul iñ avïr ěþlär belän þögïl’länergä mäcbür bula – mäxbüslär sazlïknï kipterep, igen igälär, tözeleþtä ěþlilär, jullar salalar. Soñïnnan, sörgen srogï tulïp, Kïtajnï taþlap kitkändä, Golca çigendä Iklil Korban köndälegenä bolaj dip jazïp kuja: “Gazaplï, kajgïlï ellar buença ber çatkï köttem, bulmadï... Hiç bulmasa, kaläm totu mömkinlegen ězlädem, mömkin tügel... Axïrda sineñ belän bäxilläþergä mäcbür buldïm, äj Vatan! Ämma bu aerïlu ciñelme? Ülemnän dä avïrrak.” /”Þähri Kazan” gazetasï, 1998, 24 ijul’./

Kïtaj sörgenendä kommuna-poseleniedä jaþägändä, totkïnnarga gailä korïrga röxsät itälär häm Iklil Korban bol’nitsada ěþläüçe tatar xatïnïna öjlänä, alarnïñ sörgendä 4 balalarï tua. 1980 elnïñ oktjabrendä ul Törkijagä zur gailäse, äti-änise belän bergä küçä. Biredä ul Kïtajda alïp ölgerä almagan jugarï belemne ala, aspirantura tämamlïj, tarix buença doktorlïk dissertatsijase jaklïj, Kon’ja, Istanbul, Ankara universitetlarïnda ukïta. 1992-95, 1998 ellarda ul Alma-Ata, Biþkäk, Taþkent, Ferganä, Sämärkand, Boxara, Kazan þähärlärendä bula, ber el Taþkent universitetïnda, 1995 elda 2 aj Kazan däülät universitetïnda törek tele ukïta. Bu ellarda ul ujgïr häm tatar tarixïna kagïlïþlï bersennän-berse köçle kitaplar jazïp bastïra, äjtik, “Þärkïj Törkestan Cömhürijate /1944-1949/”, /1992, Ankara/, “Dogu Törkestan öçen sugïþ”, /1995, Ankara/, “JAña ujgïr törekçäse süzlege”, /1995, Ankara/, “Kajgï” /tarixi xikäja, 1995, Kon’ja/, “Jaþ’le tarixnïn jankïsï” /“Çal tarix kajtavazï” – bolgar-tatar tarixï vä mädänijatï, 1998, Istanbul/, “Gerçeklär vä jalannar” – 2007, Ankara/ häm baþka distälägän fänni xezmätläre dön’ja kürä.

Berençe xatïnï raktan ülgännän soñ, Iklil bäj Kazan þähärendä üzeneñ bulaçak xatïnï Rozanï oçrata häm alar 1995 elda gailä korïp, Törkijadä jaþi baþlïjlar. Roza – JAþel Üzän rajonïnïñ Norlat avïlï kïzï, Kazan däülät universitetïnïñ tatar tele häm ädäbijatï bülegen tämamlagan, avïlda citäkçe ěþlärdä ěþlägän. Roza xanïm Iklil bäjneñ tormïþïna jaña sulïþ örä, 1997 elda alarnïñ ullarï Irek tua, bu gailä fändä dä urtak juldan kitä. Rozanïñ tatarça, rusça häm törekçä kamil belüe, jugarï beleme, Iklil bäjneñ zur tarixçï buluï häm baj tormïþ täcribäse alarnï fändä jaña proektlar östendä ěþlärgä ětärä. Äjtik, Roza xanïm S.I.Rudenkonïñ 1955 elda basïlïp çïkkan “Baþkirï” dip atalgan kitabïn rusçadan törek telenä tärcemä itä, Iklil bäjneñ fänni möxärrirlege belän bu kitap 2001 elda Kon’ja þähärendä törekçä basïlïp çïga. Roza xanïm þulaj uk Mixail Xudjakovnïñ “Oçerki po istorii Kazanskogo xanstva” kitabïn da törekçägä tärcemä itä, Iklil bäj anï tarixçï bularak redaktsijali, ul kitap xäzer törekçä basïlïp çïgu aldïnda. Monnan tïþ ta Iklil Korban häm Roza xanïmnïñ tatar-ujgïr tarixïna, ädäbijatïna karagan jaña plannarï, proektlarï bar, alarnï isän-sau baþkarïp çïgarga nasïjp itsen ide!

Unber jaþ’lek Irek isä çïn mäg˝näsendä tatar tormïþï belän jaþi, tatarça bik küp þigïr’lär belä, tatar tarixïn öjränä, millätneñ bügenge xällärennän dä xäbärdar. Min Irektän kiläçäktä kem bulïrga teläven soradïm, ul: “Min kiläçäktä Tatarstanga bäjsezlek jaulau öçen köräþäçäkmen häm bäjsez tatar däüläteneñ Prezidentï bulaçakmïn”, - dide. Amin, þulaj bulsïn, äti-äniläre baþlagan izge köräþ julïn balalarï da dävam itsen, bezgä alar almaþçï bulsïn! “Bezgä möstäkïjl’lektän baþka julnïñ kiräge juk, - di milli kaharman Iklil Korban. – Çit millättän bülenep kitmi torïp, millät bularak isän kalïp bulmïj. Üz bäjsez däüläte bulgan millätneñ genä kiläçäge bar!” Iklil Korban ujgïrlarnïñ da, tatarlarnïñ da bäjsez bulasïna çïn küñeldän ïþana, ul þul ěþkä böten gomeren bagïþlagan häm anïñ öçen dön’jada monnan da zur maksat bula almïj. Anïñ bu süzläre böten tatar-ujgïrga majak bulsïn ide!

Iklil Korban belän anïñ tugan ilennän kilgän Gömärcan Nurinïñ oçraþuï da tarixi vakïjga buldï, alarnïñ oçraþuïnda üzemneñ dä säbäpçe buluïma söenäm. Ike galim üz tellärendä sägat’lär bue millät, tarix, þäxeslär turïnda söjläþtelär, kitaplar almaþtïlar, kiläçäkkä palannar kordïlar. Kïzganïç, Iklil Korban ilenä kajta almïj, kajtsa, bu jazgannarï öçen anï tagï kïtaj törmäse kötä. Ä ul Þärkïj Törkestannï , Ilä bujlarïn, Golca-Kaþgar jaklarïn ülep sagïna, anïñ öçen dön’jada ujgïr ilennän dä matur cir juk... Häm anïñ þuþï sagïnuï, äsärlär bulïp, ak kägaz’ östenä töþä, gïjbrät bulïp, tarixta kala, ömet bulïp, ulïnïñ küzlärendä jana...

Ankarada soñgï oçraþularïm “KÖKSAV sotsial’ häm strategik tikþerülär” vakïfïnda buldï, anda min cïelgan galimnär karþïnda “Sovet çorïnnan soñ Tatarstannïñ fiker häm säjasi tormïþï. Tatarstan-Törkija mönäsäbätläre” digän temaga çïgïþ jasadïm. Min Rossija Federatsijasendä, bigräk tä Idel-Ural töbägendä, Seberdä jaþäüçe millättäþlärebez, baþka törki xalïklar tormïþïna da tuktaldïm, soñïnnan küp törle soraularga cavap birdem. Þunïsïn da äjtergä kiräk, “Idel-Ural” fondï urnaþkan bu binaga, oçraþu öçen, töreklärdän tïþ ujgïr, kïrïm tatarlarï, kïrgïz, törekmän galimäre dä kilgän ide. Tatar mäs’älälärennän tïþ, kïrïm tatarlarï, ujgïrlar, Rossijadä demokratija, ěkologija buença da soraular buldï, Gabdräþit Ibrahimov temasï belän kïzïksïnganïmnï belgäç, törek galimnäre bu turïda da üz fikerlären äjttelär.

Soñïnnan isä “Xalïkara keþe xokuklarï Aurazija Federatsijase” citäkçese Abdullah Buksur belän maxsus oçraþu buldï, anï minem ěkologija temasïna söjlägännärem bik kïzïksïndïrgan ide. Ul minem “Atom atavïnda jaki tatarlarga karþï atom genotsidï” kitabïnïñ ingliz telenä tärcemäse belän internetta tanïþkan ikän, bu xakta östämä soraular da birde. Abdullah äfände minem þuþï temaga berär kitabïmnï törekçägä tärcemä itärä teläülären belderde häm min aña üzemneñ “Tatar Karabolagï – 50 el ülem koçagïnda” dip atalgan kitabïmnï täk˝dim ittem. Þunda uk bu turïda kileþü tözedek, Roza xanïm Iklil törekçägä tärcemä itärgä rizalïgïn birde. Þulaj uk “Xalïkara keþe xokuklarï Aurazija Federatsijase” oeþmasï minem kandidaturanï Berläþkän Millätlär Oeþmasïna þäxes bularak terkätergä täk˝dim itärgä teläk belderde, min rizalïgïmnï birdem. “Rossija bu ěþkä veto salsa da, tarixta faktï kalïr”, - dide Abdullah äfände, min isä millätemne nindi sïjfatta da, kajda da jaklarga äzer idem...

Törkijagä kilep tä, tagï ber millättäþem turïnda mäg˝lümat birmäsäm, jazmam tulï bulmas kebek. Ul – minem böten säfäremdä xälläremne belep toruçï, Ankaraga Kon’jadan Gabdräþit Ibrahimov turïnda kitaplar, fotolar häm mäg˝lümatlar cibärüçe, jaña jazgan þigïr’läre belän härçak mine söenderüçe Fänis ěnem Zïjalï. Döres, bu barganïmda min anï kürä almadïm, bez telefon aþa gïna xäbärläþep tordïk, ämma ul üzeneñ dogalarï belän härçak minem janäþämdä buldï. Fänis Arça rajonïnïñ mäþhür Öçile avïlïnda, ukïtuçïlar gailäsendä tuïp-üskän, Törkijaneñ Kon’ja þähärendä jugarï belem algan, xäzer Antalija þähärendä jurist-advokat bulïp ěþli. Min uzgan el Kon’jada anïñ öendä atna bue kunak buldïm, bez bergä Bögeredälek avïlïnda bäjrämdä katnaþtïk, Törkijaneñ tarixi urïnnarïn gizdek. Fänisneñ xatïnï Banu – seber tatarï, Bögeredälek avïlïnnan, alar alma kebek ike bala üsterälär, kïzlarï Räjxan, näni ullarï Tufan isemle. Fänis buþ vakïtïnda þigïr’lär dä jaza, Törkijadä uzdïrïlgan bar tatar çaralarïnda katnaþïrga tïrïþa. Bu julï da ul mine üzeneñ þigïr’läre belän karþï aldï häm ozata kaldï...


Kiñ tugajlar kebek çiksez, sin minem biþek telem,

Idelem kebek tiränder, ul minem tugan telem!

Kar börtegedäj ap-aktïr, sin minem jomþak telem,

Çäçäklär kebek xuþ isle, ul minem tugan telem!

Kiräk vakïtta ut açar – ul minem TATAR TELEM!

Ul minem Tatar Ilem!


Häm menä min Törkijaneñ dürt diñgeze, distälägän biek taularï, jözlägän þähär-avïllarï östennän, þul tugan jaklarga oçam...

Asta – Istanbul þähäre, anda millättäþlärem JAþär Bajtak, Nadir Däülät, Ruþanija Altaj, Sadri Maksudinïñ onïklarï Gönül Pultar, Ali Vaxit Turan, Gölnur Uçok, Josïf Akçuranïñ onïgï Dogan Akçura, Zäki Välidineñ kïzï Isänbikä Togan jaþäp jata...

Änä diñgez buendagï tau baþïnda Arça kïzï Çulpan Zarif-Çetin gomer itä...

Dala urtasïnda kalgan Ankarada millättäþlärem Gali Akïþ, anïñ kïz tugannarï, Sägïjt’ ěnem, Iklil Korbannar gailäse, Kon’jada Fänis Zïjalï gailäse bolïtlar aþa miña kul bolgïj, tugan jakka sälamnär tapþïra...

Asta – meñ ellïk tarixï bulgan Törkija, alda – meñ ellïk tarixï bulgan Kazan...

Ike arada mäñgelek kïpçak dalalarï cäjrap jata...






Törkija-Tatarstan, 2008 el, aprel’-ijun’ ajlarï।