Forum Başlıkları  

12-07 12:37 ZİYARETÇİ DEFTERİ > Yeni Fotolar (1)
11-03 12:19 ZİYARETÇİ DEFTERİ > Uyarı (1)
11-25 15:25 ZİYARETÇİ DEFTERİ > Bayram (1)
09-26 08:11 ZİYARETÇİ DEFTERİ > GELENEKSEL SÖYEMBİKE VE 1552 KAZAN ŞE... (1)
09-19 20:22 ZİYARETÇİ DEFTERİ > BAYRAM (1)

  Yeni Eklenenler  

Köyümüzden Manzaralar > Köyümüz- Temmuz 2014 (2014-12-07)
Köyümüzden Manzaralar > Köyümüzün Baharda Görünümü (Mayıs... (2014-01-27)
Köylüler: Video - MP3 > Uraldaki Köylülerimiz (2009-02-17)
Makaleler > Qazannï saklauçïlarga jaki jök ta... (2008-07-31)
Makaleler > Törkiye: şeherler hem şehesler (2008-06-27)

   Yeni Linkler:  

   Son Yorumlar  

Haber #114 (nurahmet, 02-13)
Haber #112 (nurettin, 05-22)
Haber #112 (nurahmet, 01-28)
Haber #112 (nevzat demircan, 01-24)
Haber #112 (cantalip, 01-24)
Haber #110 (cantalip, 10-30)
Haber #111 (cantalip, 10-30)
Sayfa #77 (cengizhan.1965, 12-29)
Haber #103 (cengizhan.1965, 06-22)
Haber #97 (İsmet, 04-19)

   Anketler  

Yok


  • TATARİSTAN'DA HİLMİYE HABERİ

    Tataristan'da çıkan "Vatanım Tataristan" Gazetesinin Müdürü aynı zamanda yazarı olan Minnazım Safarov'un Havza'ya gelerek Köyümüzle ilgili röportajlar yaptığını sizlere haber vermiştik. Konuyla ilgili olarak adı geçen gazetenin 11.Ağustos.2006 Tarihli yayınında yazı çıkmıştır.

    130 yıldan soñ inqıyraz?

    Barğan-barğan Törkiädäge tatar awılın da kürep qaytıym dip İstanbuldan Qara diñgez yanındağı Samsun şähärenä yul tottım. "Anda moñarçı ber genä Qazan tatarınıñ da ayağı basmağan tatar awılı bar, – digän ide tanışım Ruşania Altay. – Monnan 130 yıl elek Başqortostandağı Soltanmorat, İsmäğıyl', Qormanay awıllarınnan kilgän millättäşlärebez qorğan ikän Hilmiä digän ul awılnı". Can birgängä cün birä digändäy, tatar awılın ezläşergä keşese dä tabıldı: Qazanda eşläwçe törek yegete Mostafa bar mäşäqätlärne üz östenä aldı.

    Sin dä tatar, min dä tatar

    İrtäräk torıp, tawlarda urnaşqan Xawza ilçäsenä (bezneñçäse rayon bula) yul alabız. Başımda ber genä uy: nindi tatarlarnı kürermen ikän?
    Taw itägendäge zur ğına ber awılda (rayon üzäge) tatarlar yäşägän mäxälläne ozaq ezlärgä turı kilmäde: yuğarı mäçet yanında digän mäğlümat citep aşqan ide. Yuldaşım tanışıp alğan uqıtuçı, az ğına sabır itärgä quşıp, yänäşädäge çäyxanädän tatar alıp kilergä dip çığıp çaptı. İke-öç minuttan qänäğätlege yözenä çıqqan möğällim ber ir urtasın iärtep qaytıp ta citte. Öç törek (çäy kitergän ir-atnı da sanap) ike tatarnıñ oçraşu tamaşasın kötä. Läkin tatar digänebez genä bik ük tatar bulıp çıqmadı. Baqsañ, Törkiädä çärkäslärne dä, azärilärne dä, Qırım tatarların da, ğömümän, törki xalıqlarnı tatar dip ataw ğädäte saqlanğan ikän. Küreşterergä dip alıp kilgän abzıynıñ da qırımtatar keşese ikänlege açıqlandı. Tağın ber tıqrıq arı ğına yäşäp yatqan apabız da bez ezlägän tatar tügel ide. "Atam Qırımnan, äniem çerqas ide", – dide ul ğafu ütengändäy. Läkin kilüebez buşqa kitmäde – "Qazan tatarı"nıñ qaya yäşägänlegen ul bezgä bik täfsilläp añlattı.

    Sälaxetdin abzıynıñ xatını bezne balqonnan sälämläde häm ireneñ qayadır şähärgä çığıp kitüe turında äytte. Öyenä kerep kötärgä qıstağan arada tatar abzıyıbız üze dä qaytıp citte. Küz taşlaw belän añladım: bu üzebezneñ qäwem. Tös-qiäfäte belän genä tügel, xolıq-fiğele, küñele belän dä üz ide ul. Şunda uq küñele yomşadı. "Äy, minem qäderle millättäşem, qısıp ber qoçaqlıym äle", – dip mine üzeneñ alıp gäwdäsenä qıstı. Bu ğämällärne çittä tilmergän tatarnıñ yöräk sıqrawı, räxätlänep tatarça söyläşergä zar-intizar bulğan qan qardäşemneñ küñel töpkelenä cıyılıp kilgän xisläre aqtarılu dip qabul ittem. Sälaxetdin abzıy uñaysızlanıp qına, xislärenä irek birüenä yaxşısınmıy ğına yılıy ide. Yuğıysä bit tuuı da, citmeşkä qädär ğömer kiçerüläre dä tatar ilennän çittä bulğan. Törkiägä uncide yäşlek yeget bulıp kilgän babası da ğömere buyı üzeneñ tuğan Qormanayın sağınıp yäşägänder, küräseñ. Bay näseldän bulğannar. Monı Sälaxetdin abzıynıñ üz-üzen totışınnan da çamalarğa bula. Xäyer, çuqındırudan qurqıp çitkä çığıp kitüçelärneñ küpçelege xälle keşelärdän bulğandır. Härxäldä, min söyläşkän küpçelek tatar balaları babalarınıñ küp cirle, mal-mölkätle bulğanın iskärtte.

    Sälaxetdin abzıy bezneñ waqıtıbız yuq dip aqlanırğa mataşularıbıznı işetmiçä genä öyenä alıp kerde. Balqonnan isänläşkän Zöläyxa apabız ire yanında çıp-çın tatar xatını buldı da qaldı. Yuğıysä milläte buyınça görci, yäğni gruzin qızı ikän. "Alarnıñ möselmanlığı da taşqa ülçim genä inde, – dide, ällä şayartıp, ällä çınlap, Sälaxetdin abzıy. – Käbestä aşıylar bit alar". Ber Sälaxetdin abzıy ğına tügel, Törkiädäge bik küplär Qara diñgez buyındağı törek telle watandaşların laz dip atıy. Räsäyneñ çuqçaları kebegräk ikän alar monda. Bik küp mäzäk, mantıyqqa sıymıy torğan xällär söylilär alar turında. Läkin Sälaxetdin abzıy belän ğömer kiçergän Zöläyxa apa tämam tatarğa äylänep betkän inde: ireneñ törtterülärenä alay bik ise kitmi, aña quşılıp üze dä şayarta. "İärep kenä kitmiseñme soñ tege waqıtta kitä almıy qalğan Qazanıña, – di törterügä qarşı törtterü belän. – Yullıq aqçanı da üzem birermen". Moña qarşı cawap birmäsä, Sälaxetdin abzıy tatar da bulmıy bit inde: "Anlıq qına aqça minem üzemdä dä bar, xatın. Ä Qazanğa kitärgä min soñğaraq qaldım şul inde". Monısı inde şayartu da, törtterü dä tügel – çınğa aşmıy qalğan xıyal öçen ükenüder. Xruşçev xäkimlek itkän altmışınçı yıllarda Germaniadä eşläp yörgän utız yäşlek Sälaxetdin, qanındağı cirsügä birelep, SSSRğa qaytırğa cıyınğan bulğan ikän. İnde täwäkkällädem digändä, ber şikçele: "Başıñnı törmädä çeretäseñ kilsä..." – dip niätennän bizdergän. Perestroyqa yıllarında tağın ber qat talpınıp qarıy babası tuğan töbäkne qaytıp kürergä. Bu yulı da anı urıs mafiase belän qurqıtalar. Citmeştän uzğan babaynıñ küñelendä äle dä sünmägän buğay Qazannı qaytıp kürü teläge: ul cay belän genä bügen ike il arasında yul yörüneñ niçegräk toruı turında soraştıra. Şunnan tağın ber tirän körsenep quya da: "Äy, sin, minem qäderle tuğanım!" – dip qabatlıy. Azraqtan isenä töşkän taqmaqlarnı, äytemnärne häm cırlarnı söyläp kürsätä. Annarı küze türdäge östäldä quqrayıp utırğan samawırğa töşä. Anı sabıy balanı kütärgän saqlıq belän itägenä quya da babasınıñ şuşı samawır turında söylägän xikäyäten isenä töşerä.

    Tatarlar qan eçä?

    Meñ bälalär belän dindäşläre yanına kilep yığılğan tatarlar yulda bar bulğan mal-mölkätlären diärlek totıp beterälär. Läkin öç närsä alar öçen qağılğısız bulğan: kitaplar, samawır häm taqta çäy. Hilmiägä kilep töplängäç tä alarnı kürergä dip kilgän töreklär üz awıllarında şaqqatıp söylilär ikän: anda bezneñçä diärlek söyläşüçe (ul çaqtağı ğosmanlı töreklärneñ tele iske tatar telenä bik yaqın bulğan) tatarlar ber ğäcäp maqínadan (töreklär maşínanı şulay di) ağızıp qan eçälär. Soñraq tatarlar eçkän qan tösendäge quyı çäy alarnıñ da küñelenä xuş kilgän. Bügen isä alar çäyne näq bezneñ kebek bik küp eçälär häm xätta samawır da yasarğa öyrängännär. Ä iñ şäp samawır yasaw ostaları, añlaşıladır, näq menä Xawza rayonınnan.

    Cirle xalıqnı ul zamanda tatarlarnıñ tağın ber "säyer" ğädäte şaqqatıra: qolaq peşererlek munçada seberke belän çabınu. Qoyaştan häm suqır uçaqtan cılıtılğan cılımsa hamamnan (törek munçası) başqanı kürmägän keşe öçen munça çınnan da şaqqatmalı küreneş sanalğandır şul. Çın qayın bulmağanğa, seberkene imännän, yükädän häm taldan yasağannar. Yükä çäçägennän çäy eçüne dä moñarçı kürgännäre bulmağan ikän töreklärneñ. Qısqası, bik ğıylemle, tormış itärgä öyrätelgän xalıq bulıp çığa bezneñ tatarlar. Şuşı xällärne söylägändä yuldaşım Mostafa da ğäcäplänep quydı: "Qarale niçek bit, iñ awır çaqta da kitaplarnı taşlamağannar". Miña äytmäsä dä, eçennän genä xatını tatar buluına ber ğorurlanıp quyğandır äle. Härxäldä, miña şulay toyıldı. Nik digändä, kiçen üz yortına alıp qaytqaç, Törkiägä kitap, samawır häm taqta çäy kütärep kilgän tatarlarnı iskä töşerde dä: "Äydägez, öç tatar, samawırdan çäy eçä-eçä, tuyğançı ber söyläşep utırıyq äle", – dide. Ul monı çın küñeldän äytte. Öçençebez isä tatarlığı yözenä genä tügel, telenä dä çıqqan Äxmät ide.

    "Märyäm äbiem isän bulsa, Sezne qoçaqlap yılar ide"
    Näq bezneñçä yögerek itep tatarça söyläşkän Äxmätne kürgäç, küñelle bulıp kitte. "Mine äbiem üsterde, – dide ul. – Märxümä üz ulına telne qämil öyrätä almağanı öçen bik uñaysızlana ide. Şuñadır minem belän gel tatarça ğına söyläşte". Äbi tärbiäse üzeneken itkän: Äxmät telne genä tügel, tatarnıñ taríxın da, dinne dä bik yaxşı belä. Keşelekle, neçkä küñelle tatar yegete bar eşen taşlap şähärdä quna qaldı. Älbättä, yort xucasınnan uñaysızlanıp qına röxsät sorağannan soñ. Töştän soñ oçraşqan idek Äxmät belän. İrtänge dürtkä qädär söyläşep tä süz betmäde. Mine jurnalist qızıqsınuı yoqısız qaldırsa, Äxmätneñ ğömerendä berençe tapqır tuyğançı tatarça söyläşüe dönyasın onıttırdı. Tañ atqançı öç samawır çäy eçelde. Äñgämädäşem namaz waqıtlarında ğına ğafu ütenep söyläşüne bülä ide. Din qanunnarı nigezendä tärbiälängän keşe bularaq, Äxmät şähärdä qunıp qalırğa röxsätne dä iñ elek änise belän xatınınnan soradı. Şul arada: "Äniemne dä tatar belän söyläşterep alıym äle", – dip kesä telefonın miña suzdı. Näfiä apanıñ nindi söyeneç kiçergänen belsägez ide. Ul yalınıp diärlek üzlärenä qunaqqa çaqırdı. Küräseñ, äbi-babalarınıñ ğömer buyı sağınıp yäşäwe onıqlarğa da küçä torğandır. Ber qarağanda, şunda tuğan, şunda üskän keşe öçen Törkiä tuğan il, törek tele tuğan tel bulırğa tieş tä bit. Uñaysızlanıp qına bara almawımnı añlatam (kiregä biletlar aldan alınğan ide). Şundıy insaflı ul üstergäne öçen Näfiä apağa ixlas räxmätemne citkerdem. Ana keşe tağın söyende. Äxmät isä yaratqan Märyäm äbiseneñ cirsep sağışlanğanda cırlağan cırların cırlap kürsätte.

    Çäçäk idek illärdä,
    Çäçeldek çit illärgä.
    Tağı da çäçäk bulır idek,
    Qaytsaq tuğan illärgä.
    Qaysı yaqqa oçasıñ dip
    Qır qazınnan soradım.
    Ul qıçqırıp cawap birde,
    Min utırıp yıladım...
    Yazmış irke belän dönyağa sibelgän tatar şulay yılıy-yılıy çit cirlärdä ğömer kiçergän. Yıllar ütü belän Watanınnan ğına tügel, telennän dä ayırılğan. 92 yäşenä citep baqıy dönyağa küçkän Märyäm äbekäy dä (süzebez doğa bulıp barsın) sağınıp ğömer kiçergän. Ämma anıñ üz telendä yaratıp söyläşüçe onığı qalğan. "Märyäm äbiem isän bulsa, Sezne qoçaqlap yılar ide", – di ul. Dinne häm tuğan telen belüne Äxmät üzeneñ namus eşe, töp burıçı dip sanıy. Anıñ inanuınça, şundıy awırlıqlar belän Törkiägä kilep yığılğan äbi-babalarınıñ maqsatı tamaq tuqlığı tügel (äytkänemçä, küçenep kilüçelärneñ küpçelege xälle häm citeş tormışlı bulğan), ä telne häm dinne saqlap qalu bulğan.

    Törkiädäge Hilmiä isemle tatar awılınıñ 130 yıldan soñ yuqqa çığa yazuı, şul waqıt eçendä küpläreneñ telne onıtıp törekläşüen kürgäç, Ğayaz İsxaqıyıbıznıñ tatarğa ike yöz yıldan soñ inqıyraz (betü) yurawına ışana da yazğan idem. Ämma Äxmätneñ küñelen añlağannan soñ betü-betmäw härkemneñ üzennän tora ikänlegenä töşendem. Bu yullarnı yazuımnıñ da maqsatı ber genä – uylıy belgännärgä ğıybrät bulsın.
    Miñnazıym SÄFÄROV. Qazan–İstanbul–Samsun–Qazan
    http://www.vatantat.ru/news.jsp?docid=8244

    Yorumlar : (1)

Tüm Başlıkları Aç / Başlıkları incele   Arşiv